به گزارش خبرنگار خبرگزاری مهر، تالاب ها، دریاچه ها، رودخانه ها و دریاها از مهم ترین سرمایه های طبیعی هر کشور به شمار می روند؛ سرمایه هایی که نه تنها در تامین آب، امنیت غذایی و تنظیم اقلیم نقش دارند، بلکه زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری نیز محسوب می شوند. در سالهای اخیر، همزمان با تشدید تغییرات اقلیمی، خشکسالی های پی در پی و افزایش فشارهای انسانی بر منابع طبیعی، موضوع احیای تالاب ها و محافظت از تنوع زیستی بیشتر از گذشته مورد توجه مسؤلان و کنشگران محیط زیست قرار گرفته است.
کارشناسان محیط زیست اعتقاد دارند تالاب ها یکی از ارزشمندترین اکوسیستم های طبیعی جهان هستند و خدمات گسترده ای همچون ذخیره و تصفیه آب، کنترل سیلاب، تثبیت گرد و غبار و حفظ تنوع زیستی را ارایه می کنند. در ایران نیز به علت تنوع اقلیمی و جغرافیایی، قشر بزرگی از تالاب ها وجود دارد؛ بگونه ای که ایران از نظر تنوع تالابی جایگاه ویژه ای در جهان دارد و بخش قابل توجهی از گونه های گیاهی و جانوری وابسته به این زیست بوم ها هستند.
با این وجود خیلی از تالاب های کشور طی دهه های اخیر با چالش های جدی رو به رو شده اند. کاهش بارندگی، برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه نامتوازن کشاورزی، سدسازی و تغییر کاربری اراضی همچون عواملی هستند که حیات خیلی از تالاب ها را تهدید می کنند. تالاب هورالعظیم در جنوب غرب کشور نمونه ای از این وضعیت است؛ جایی که کارشناسان تامین حقابه محیط زیست را مهم ترین شرط ادامه حیات تالاب و محافظت از گونه های آبزی و پرندگان مهاجر می دانند.
در این راستا، احمدرضا لاهیجان زاده، معاون محیط زیست دریایی و تالاب های سازمان حفاظت محیط زیست، محافظت از تالاب ها را یکی از مهم ترین الزامات صیانت از تنوع زیستی کشور می داند. وی ضمن اشاره به وضعیت تالاب میانکاله تاکید کرده است که تامین آب تالاب ها باید بر پایه مطالعات علمی و ارزیابی های محیط زیست صورت گیرد تا تعادل اکولوژیک این زیست بوم های پرارزش حفظ شود. به قول او، میانکاله نقش برجسته ی در حفظ تنوع زیستی خزری و پایداری زیست بوم های ساحلی دارد و هرگونه مداخله در آن باید با ملاحظات محیط زیستی همراه باشد.
لاهیجان زاده همین طور درباره ی روند احیای تالاب ها هشدار داده است که در صورت بی توجهی به تامین حقابه های زیست محیطی، برخی تالاب های مهم کشور با تهدید جدی مواجه خواهند شد. وی احیای تالاب میانکاله و خلیج گرگان را نیازمند اقدامات فوری و برنامه ریزی بلند مدت دانسته است.
موضوع محافظت از تنوع زیستی نیز ارتباط مستقیمی با احیای تالاب ها و زیست بوم های آبی دارد. خیلی از گونه های جانوری و گیاهی برای بقا به این اکوسیستم ها وابسته اند و خشک شدن یا تخریب تالاب ها می تواند زنجیره ای از دستاوردهای منفی را به دنبال داشته باشد. از بین رفتن زیستگاه ها، کاهش جمعیت پرندگان مهاجر، نابودی آبزیان و افزایش کانون های گرد و غبار تنها بخشی از این پیامدهاست. به همین دلیل، محافظت از تالاب ها یکی از مؤثرترین راهکار ها برای صیانت از تنوع زیستی کشور به حساب می آید.
از طرف دیگر، علی محمد طهماسبی بیرگانی، دبیر ستاد ملی سیاستگذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار، خشک شدن تالاب ها را فقط یک مسئله محیط زیستی نمی داند و باور دارد این پدیده می تواند دستاوردهای اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی به همراه داشته باشد. به نقل از ایشان، امنیت اکولوژیک زیربنای امنیت غذایی و توسعه پایدار می باشد و از دست رفتن تالاب ها می تواند به گسترش کانون های گرد و غبار و افزایش مهاجرت های محیط زیست منجر شود.
در هفته های اخیر نیز مسؤلان محیط زیست استان فارس از ابلاغ سند ملی احیای تالاب های بختگان و طشک اطلاع داده اند؛ اقدامی که در چهارچوب برنامه های ملی سازگاری با تغییر اقلیم و مدیریت پایدار منابع آب دنبال می شود. به قول مسؤلان، احیای این تالاب ها علاوه بر محافظت از گونه های گیاهی و جانوری، می تواند در کاهش اثرات خشکسالی و بهبود شرایط محیط زیست منطقه نقش مهمی ایفا کند.
همین طور روح الله اسماعیلی، معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران، ضمن اشاره به خشک شدن حدود ۲۰ هزار هکتار از تالاب میانکاله، عواملی نظیر کاهش تراز دریای خزر، کمبود بارندگی ها، برداشت های بی رویه آب و نرسیدن حقابه تالاب را از مهم ترین دلیلهای این وضعیت عنوان کرده است. به نقل از ایشان، محافظت از تالاب ها نیازمند مدیریت یکپارچه منابع آب و همکاری همه نهادهای اجرایی است.
کارشناسان اعتقاد دارند که موفقیت برنامه های احیای تالاب ها تنها با اقدامات دولتی امکانپذیر نیست و نیازمند مشارکت جوامع محلی، کشاورزان، صنایع و سازمان های مردم نهاد است. تجربه خیلی از کشورهای جهان نشان داده است که حفاظت پایدار از اکوسیستم های آبی زمانی تحقق می یابد که منافع اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی نیز درنظر گرفته شود. در ایران نیز آموزش عمومی، افزایش آگاهی های محیط زیست و جلب مشارکت مردم از مهم ترین راهکارهای محافظت از تالاب ها عنوان می شود.
در کنار تالاب ها، دریاها و سواحل کشور نیز با چالش هایی همچون آلودگی، تخریب زیستگاه های ساحلی و تغییرات اقلیمی رو به رو هستند. کارشناسان هشدار می دهند که مدیریت ناپایدار منابع آبی و بی توجهی به ملاحظات محیط زیستی می تواند آثار جبران ناپذیری بر اکوسیستم های دریایی و ساحلی برجای بگذارد. بدین جهت محافظت از دریاها و تالاب ها باید به عنوان یک زنجیره به هم پیوسته مورد توجه قرار گیرد؛ برای اینکه سلامت تالاب ها، رودخانه ها و دریاها ارتباطی مستقیم با یکدیگر دارند.
امروز بیشتر از هر زمان دیگری روشن شده است که تالاب ها و زیست بوم های آبی فقط منابع طبیعی نیستند، بلکه سرمایه های ملی و میراثی برای نسل های آینده به شمار می روند. حفظ این میراث پرارزش نیازمند برنامه ریزی بلندمدت، مدیریت علمی، تامین حقابه های محیط زیست و مشارکت همگانی است؛ نگاهی که می تواند آینده ای پایدارتر برای تنوع زیستی و منابع آبی کشور رقم بزند.
بطور خلاصه با این وجود بسیاری از تالاب های کشور طی دهه های اخیر با چالش های جدی روبه رو شده اند. وی احیای تالاب میانکاله و خلیج گرگان را نیازمند اقدامات فوری و برنامه ریزی دراز مدت دانسته است. در کنار تالاب ها، دریاها و سواحل کشور نیز با چالش هایی همچون آلودگی، تخریب زیستگاه های ساحلی و تغییرات اقلیمی روبه رو هستند.